РУС АДЫГ

ЦIыфхэр

2007-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м ехъулIэу Адыгэ Республикэм нэбгырэ мин 441,2-рэ исыгъ, ахэм ащыщэу нэбгырэ мин 69,6-мэ аныбжь илъэс 14-м нэсыгъагъэп. Зы квадратнэ километрэм нэбгырэ 56,6-рэ гурытымкIэ щэпсэу. Урысыер зэрэщытэу пштэмэ, а пчъагъэмкIэ ащ инэмыкI шъолъырхэм фэдищкIэ ташъхьадэкIы. ЦIыфхэр нахь Iужъоу зыщыпсэухэрэр чIы тешъохэр ары - ащ фэдэ чIыпIэхэм язы квадратнэ километрэ нэбгыри 141-м ехъу тес.

Къэлэдэсхэм япчъагъэ нэбгырэ мин 231,8-рэ мэхъу. Ахэр Мыекъуапэ, Адыгэкъалэ, къэлэ мэхьанэ зиIэ поселки 5-мэ ащэпсэух.

Адыгеир демографиемкIэ зиIоф хьылъэ шъолъырхэм ахалъытэ, ныбжьым елъытыгъэу Iоф зышIэжьын зымылъэкIхэрэм япчъагъэ процент 22-м къехъу. Урысые Федерациер зэрэщытэу пштэмэ, проценти 10-кIэ ар нахьыб.

Мы аужырэ илъэсхэм цIыфышъхьэ пчъагъэм къызэрэхэхъуагъэр цIыфыбэ къызэрэкощыжьыгъэ закъор арэп зэпхыгъэр, сабый пчъагъэу республикэм къыщыхъурэми хэхъуагъ.

Адыгеир лъэпкъыбэ зэрыс республикэу щыт, ащ лъэпкъи 100-м ехъу щэпсэу. ЗипчъагъэкIэ нахьыбэ хъурэ лъэпкъхэу республикэм исхэр:

урысхэр процент 64,5-рэ, адыгэхэр процент 24,2-рэ мэхъух. НэмыкI лъэпкъхэу республикэм исхэм ахэхьэх ермэлхэр, белорусхэр, украинцэхэр, нэмыцхэр, урымхэр ыкIи нэмыкIхэр.

Республикэм ис цIыфхэр къызыхэкIыгъэ лъэпкъхэр

Ижъ-ижъыжькIэ къыщегъэжьагъэу адыгэхэр Темыр-КъохьэпIэ Кавказым щэпсэух. Тхыгъэхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, ахэм ятэжъ пIашъэхэм лъэхъэнэ зэфэшъхьафхэм касогкIэ, зихкIэ, мыотIкIэ яджэщтыгъэх. Адыгэ мин 85,3-рэ республикэм щэпсэу.

Адыгабзэр кавказыбзэхэм яабхъаз-адыгэ куп хэхьэ. Темыр Кавказыр зыпштэкIэ, зэгорэм зипчъагъэкIэ ашъхьадэкIыщтыгъэ адыгэ лъэпкъыр я ХIХ-рэ лIэшIэгъум иятIонэрэ кIэлъэныкъо щыIэгъэ Кавказ заом ыпкъ къикIыкIэ зэрэдунаеу щитэкъухьагъэ хъугъэ. ЫпэкIэ кIэхэ адыгэхэми,  къэбэртаехэми, щэрджэсхэми зэхэубытагъэу "черкескIэ" яджэщтыгъэх. Кавказ заом ыуж черкесхэм азыныкъо нахьыбэмэ яхэкужъ къабгыни, Тыркуем кощыгъэх. А хэгъэгум ис лъэпкъхэм адыгэхэр ахагъэкIокIэнхэу пылъыгъэх. Революцием ыпэкIэ кIэхэ адыгэхэр шапсыгъэхэмкIэ, бжъэдыгъухэмкIэ, кIэмгуехэмкIэ, жанэхэмкIэ, абдзахэхэмкIэ ыкIи

нэмыкIхэмкIэ зэтыраутыщтыгъэх. Зэфэмыдэ нэшанэу ахэм ахэлъхэр непэ нахь макIэ хъугъэ.

Урыс лъэпкъым къыхэкIыгъэхэу нэбгырэ мин 288,3-рэ (процент 52-рэ)Адыгэ Республикэм щэпсэу. Ермэлхэм япчъагъэ зэрэхъурэр нэбгырэ мин 15,3-рэ, украинцэхэм - нэбгырэ мини 9,1-рэ. Белорусхэм, къэндзалхэм, азербайджанхэм япчъагъэ нэбгырэ миным къехъу.

Адыгеим щыпсэурэ лъэпкъхэмкIэ адыгэхэмрэ урысхэмрэ ары ныIэп цIыфхэр нахь зэхэубытагъэу зыдэс къэлэ, къоджэ псэупIэхэр зыгъэпсыхэрэр. Урысхэр анахьэу зыдэс псэупIэхэр - станицэхэр, селохэр, къутырхэр, адыгэхэр - чылэхэр ары.

Адыгеир Кавказым ишъолъырхэу рэхьатныгъэ зэрылъхэм зэу ащыщ. Адыгэ Республикэм общественнэ-политикэ Iофхэр зыпкъ щитых. Лъэпкъ зэфыщытыкIэхэр зыкIэпытэхэр республикэм щыпсэурэ лъэпкъхэр зэкIэ зэрэзэгурыIохэрэр, аIэ зэкIэдзагъэу зэрэзэдэлажьэхэрэр ары. Лъэпкъ шъхьаIитIури - хэкур зичIыгу гупсэу щыт адыгэхэри, урысхэри – лъэпкъхэр зэрэзэгурыIон фаемкIэ щысэтехыпIэу щытых. ЛъэпкъитIумэ зы тарихъ гъогу къызэрэзэдакIугъэм, ягушъхьэлэжьыгъэ зэрэзэпэблагъэм адыгэ хабзэри, славянхэм якультурэ баи зыхэгъэщэгъэ нравственнэ-этическэ системэ хьалэмэтыр къапкъырыкIыгъ.

Къалэхэмрэ, къуаджэхэмрэ адэсхэр

Къоджэ псэупIэхэр Адыгеим станицэкIэ, селокIэ, къутыркIэ,  поселкэкIэ, чылэкIэ щызэтыраутых. Пачъыхьагъум илъэхъан Урысыем истаницэхэр къоджэ псэупIэ инхэу е къэзэкъхэм япсэупIэ заулэ зыхэхьэрэ административнэ-чIыпIэ единицэхэу щытыгъэх. Джыдэдэм ахэр къоджэ псэупIэшхохэу къэзэкъхэр зыдэсхэр ары. Къоджэ псэупIэ инхэу Урысыем игуберние зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ мэкъумэщышIэхэу ахъщэкIэ чIыгур зыщэфыгъэхэр зыдэтIысхьэхэрэм селокIэ яджэщтыгъэх. АпэрэмкIэ къутырхэм унэгъо заулэ нэмыкI адэмысыгъэмэ, ыужыIокIэ чIыпIакIэхэр аIэ къызырагъахьэм унэгъуабэ ащыпсэу хъугъэ. Пшызэ шъолъырми, Адыгейми къутыркIэ щалъытэщтыгъэхэр унэгъо пчъагъэу адэсым емылъытыгъэу станицэхэмрэ селохэмрэ къахимыубытэщтыгъэ псэупIэхэр ары. Темыр Кавказым икъуаджэхэр апэрэмкIэ къушъхьэхэм ахэсыгъэх. Нэужым адыгэхэм къоджэ псэупIэхэр къушъхьэлъэ чIыпIэхэми, шъофхэми ащагъэпсы хъугъэ.

Я Х-рэ лIэшIэгъум къыщегъэжьагъэу адыгэхэм япсэупIэхэр тIоу зэтыраутыщтыгъ - мыжъо дэпкъхэмкIэ, чэщанэхэмкIэ гъэпытэгъэгъэ къэлэжъхэмкIэ ыкIи къэмышIыхьагъэу шъофым итыгъэ псэупIэхэмкIэ.  НахьыбэрэмкIэ къуаджэхэм адэтыгъэхэр ятIэкIэ игъэ, етIэ джэхашъо зиIэгъэ чыиф унэхэмрэ пхъэ унэхэмрэ ары. Кощхьэблэ псэупIэр къэлэжъ-пытапIэу щытыгъ, къэмышIыхьагъэхэм Лъэустэнхьэблэ, Бжыхьэкъое псэупIэхэр ыкIи нэмыкIхэр ахалъытэщтыгъэх. Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум ехъулIэу чIы тешъом тесыгъэ адыгэхэм плIэнэбз теплъэ яIэу е хъураеу къегъэтIысэкIыгъэхэу къуаджэхэр агъэпсыщтыгъэх. Былымхэр зыдэщытыщт чIыпIэхэр, лэжьыгъэхэр зыщаIыгърэ машэхэр яIагъэх, щагухэм псынэхэр адэтыгъэх. Пчъагъэу зэкIоцIырыт чэу пытэкIэ ар къэшIыхьэгъагъ, ахэм азыфагу ятIэ дэтэкъогъагъ. Къушъхьэлъэ чIыпIэхэмрэ къушъхьэ лъапэхэмрэ ахэсыгъэ къуаджэхэм адэт унэхэр чыжьэу зэпэIудзыгъагъэх.  Загъорэ ащ фэдэ псэупIэхэм километрипшI пчъагъэкIэ заукъудыищтыгъ,  псыхъохэмрэ мэзхэмрэ ахэр ренэу апэблэгъагъэх.

Я ХVII-рэ лIэшIэгъум - я ХIХ-рэ лIэшIэгъум иапэрэ кIэлъэныкъо къушъхьэ тIуакIэхэм, мэз гъэхъунэ цIыкIухэм адыгэхэм яхапIэхэр къарытэджагъэх. Ны-тыхэм яунэу щагу гупчэм итыгъэм нэмыкIэу ащ хахьэщтыгъэх унагъо зышIэгъэ акъохэм яунэхэр, хьакIэщыр, къакъырхэр,чэтэщыр, шыхэмрэ былымхэмрэ зыдэтыщтыгъэ щагу шъхьафыр. 1858 - 1864-рэ илъэсхэм щыIэгъэ Кавказ заом ыуж адыгэхэм азыныкъо нахьыбэр Тыркуем зекIыжьым ыкIи хэкум къинагъэхэм къушъхьэлъэ чIыпIэхэр къазырагъэбгынэм адыгэ псэупIэхэм ятеплъэ зихъожьыгъ. Урамхэр зиIэ псэупIэхэр агъэпсынхэм зыфакъудыизэ, унэхэмкIи планировкэ зэкIужьхэр агъэфедэ мэхъу. Ижъырэ шъофырыс къуаджэхэм чылэр къэзыухъурэищтыгъэ чэухэмрэ чIытIырхэмрэ адэплъэгъожьыщтыгъэп, псэупIэхэм ягупчэ общественнэ тучанхэмрэ унэхэмрэ ащагъэпсыхэу рагъажьэ. Урысхэм щысэ атырахызэ, унэхэм кIашъо афашIы, шъхьаныгъупчъэхэм апч ахалъхьэ, унэ лъапсэхэр, хьакухэр, шъхьаныгъупчъэ къэбэкъхэр ашIыхэ, урыс унэхэм яхьыщырхэр агъэпсыхэ хъугъэ.

Урыс кордон линиехэм - Пщыщэ, Хьэблэ, Шытхьэлэ, Абдзэхэ, Дахъо кордон линиехэм ыкIи нэмыкIхэм ахахьэхэу къэзэкъ станицэхэр Адыгеим къызитэджагъэхэр 1857 - 1863-рэ илъэсхэр ары. Селохэр, деревнэхэр,  къутырхэр Адыгеим къызитэджагъэхэр я ХIХ-рэ лIэшIэгъум ыкIэхэм адэжь ары, 1917-рэ илъэсым ехъулIэу джырэ псэупIэхэм яхьыщырхэр агъэпсы хъугъагъэ.

Адыгеим икъоджэдэсхэр псэупIэ инхэм ащэпсэух. Нэбгыри 100-м нахь макIэ зыдэс псэупIэхэр республикэм итэп, цIыфхэм азыныкъо фэдизыр нэбгырэ 500-м ехъу зыдэс къуаджэхэм ащэпсэу. Адыгеим икъоджэ псэупIэ 59-мэ нэбгырэ миным ехъу адэс. Ахэм ахэхьэх станицэхэу Джаджэ (нэбгырэ 14835-рэ), Ханскэр (нэбгырэ 11335-рэ), Дондуковскэр  (нэбгырэ 6543-рэ), селоу Красногвардейскэр ( нэбгырэ 9763-рэ),  къутырэу Северо-Восточные Сады (нэбгырэ 3328-рэ), къуаджэхэу Кощхьаблэ (нэбгырэ 7724-рэ), Тэхъутэмыкъуае (нэбгырэ 5231-рэ), Хьакурынэхьаблэ (нэбгырэ 4168-рэ), поселкэу Краснооктябрьскэр(нэбгырэ 5280-рэ).

Джэджэ, Кощхьэблэ, Красногвардейскэ, Тэхъутэмыкъое район гупчэхэри, Первомайскэ, Дахъо, Абдзэхэ, Улэпэ, Майскэ, Хьатикъое промышленнэ пунктхэри щыIэх. Къоджэ псэупIабэмэ хъызмэт, социальнэ инфраструктурэ дэгъу яI, къатыбэу зэтет унэ, коттедж дахэхэр ахэм адэтых, ахэр къэлэ псэупIэхэм зыкIи атекIыхэрэп.

ЧIы тешъомрэ къушъхьэлъапэхэмрэ ары къоджэдэсхэр нахьыбэу зыщыпсэухэрэр (зы квадратнэ километрэм нэбгырэ 50-м ехъу тес). Ащ фэдэ чIыпIэхэм къуаджэхэр нахь Iужъоу ащызэхэсых ыкIи нахь щызэпэблагъэх. Краснодаррэ Мыекъуапэрэ якъэлэ гъунэхэм аIус псэупIэхэм къэлэ гъэпсыкIэм нахь зыфакъудыи, мафэ къэс нэбгырабэмэ нэмыкI чIыпIэ кIозэ Iоф ашIэ е еджэх.

Адыгеим къоджэдэсыбэ иI ыкIи анахь шъхьаIэр - ахэм япчъагъэ зыпкъ зэритыр ары. Къоджэдэсхэр бэ хъухэу мыщ зэрэщыкощыгъэхэр зэпхыгъэр Красноджар псыубытыпIэр зэрагъэпсыгъэр ыкIи Теуцожь районым икъоджи 8-мэ адэсыгъэхэр нэмыкI псэупIэ зэрагъэкIуагъэхэр ары. Къоджи 6-мэ (Едэпсыкъоежъым, ЕдэпсыкъоякIэм, Лахъщыкъуае, КъэзэныкъоякIэм, Къэзыныкъоежъым, Щэбэнэхьаблэ) адэсыгъэхэр Краснодар, Адыгэкъалэ, къуаджэхэу Козэт, Пэнэжьыкъуае, Тэхъутэмыкъуае, Псэйтыку, ОчэпщыякIэм, къутырэу Псэкъупс агъэкощыгъэх; къоджитIумэ - Ленинэхьаблэрэ Нэчэрэзыерэ адэсыгъэхэр Адыгэкъалэ, къуаджэхэу Хьалъэкъуае, Джэджэхьаблэ, икIэрыкIэу агъэпсыжьыгъэ Нэчэрэзые агъэкощыгъэх.

Къушъхьэлъэ чIыпIэхэм (Мыекъопэ районым изы Iахьышхо ахэм аубыты)псэупIэхэр ащымакIэх, нэбгырэ пчъагъэу ахэм адэсыри бэп. ПсэупIэ инхэр къушъхьэ лъэгухэм нахь арысых (Каменномостскэ, Дахъо, Абдзэхэ,  Гъозэрыплъэ, ХъымыщкIэй псэупIэхэр ыкIи нэмыкIхэр).

БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ыкIэхэм къащыублагъэу цIыфхэр бэу зыдэс псэупIэхэр Адыгеим щагъэпсыхэу рагъажьэ. Апэрэ чэзыоу ахэр станицэ, промышленнэ пункт инхэм къятIысэкIыщтыгъэх. Къэлэ агломерациехэр (Мыекъопэ агломерациемрэ Краснодарскэ агломерацием икъыблэ Iахьрэ) шIэхэу гъэпсыгъэ хъущтых.